Mở rộng quy mô, nhưng chưa hoàn toàn “mở rộng” sức mạnh: Bữa tiệc truyền thông của World Cup và cuộc chơi dành cho tinh hoa

Bài viết/Hàn Băng Vòng bảng World Cup Mỹ-Canada-Mexico đã kết thúc, 72 trận vòng bảng thu hút hơn 4,6 triệu khán giả vào sân, gần gấp đôi World Cup 1994 (2,428 triệu), thậm chí phá vỡ kỷ lục số lượng khán giả của một kỳ World Cup kéo dài 32 năm. Tất nhiên, sự kiện hoành tráng và náo nhiệt chưa từng có này là do số lượng trận đấu tăng lên đáng kể. Infantino chỉ nhấn mạnh tổng số khán giả và kỷ lục doanh thu vé, nhưng cố tình bỏ qua một dữ liệu khác: số lượng trận vòng bảng kỳ này gấp đôi 32 năm trước, nhưng lượng khán giả trung bình mỗi trận (64.000) lại thấp hơn so với năm 1994 (67.500).

Theo một góc nhìn nào đó, kiểu “tuy nhiên… nhưng mà” này tạo nên logic nội tại của việc mở rộng World Cup.

Tính cạnh tranh của các trận vòng bảng sau khi mở rộng, như nhiều phương tiện truyền thông dự đoán trước giải, đã giảm sút. Tỷ lệ đi tiếp lên tới 67% khiến các trận đấu vòng 3 vốn quyết định vé đi tiếp trở nên có nhiều trận không còn ý nghĩa cạnh tranh và những trận đấu có dấu hiệu “bắt tay”. Những cuộc đối đầu mạnh-mạnh chất lượng cao như trước đây cũng hiếm thấy ở kỳ World Cup này. Nhưng xét cho cùng, đó vốn không phải mục tiêu trực tiếp nhất của việc mở rộng; ý nghĩa chiến lược của việc mở rộng – nâng cao phạm vi phủ sóng và ảnh hưởng toàn cầu của World Cup – đã đạt được toàn diện, thì tính chất lễ hội hay “giải trí” của giai đoạn vòng bảng vốn là thuộc tính kèm theo tất yếu. Hơn nữa, sau khi thay đổi thể thức, số trận loại trực tiếp tăng gấp đôi mới là sự thể hiện tột cùng của tính cạnh tranh bóng đá. 32 món ăn đặc sắc, liệu có đủ không?

Việc mở rộng đã mang đến World Cup nhiều đội bóng có thứ hạng thế giới thấp hơn. World Cup 2022 có 25 đội xếp hạng trên 32, 7 đội dưới 32, chỉ 3 đội dưới 48, chiếm 9,4% tổng số đội tham dự, thứ hạng thấp nhất là 61 (Ghana). Kỳ World Cup này, số đội xếp trên 32 chỉ tăng thêm 3 đội (28 đội), mức tăng (12%) thấp hơn nhiều so với tổng số đội (50%). Có 12 đội xếp dưới 48, chiếm 25% tổng số đội tham dự, thứ hạng thấp nhất là 85 (New Zealand). Việc mở rộng thể hiện nhiều hơn ở tính “mở rộng xuống dưới”, chứ không phải làm giảm tỷ lệ vắng mặt của các đội mạnh có thứ hạng cao hơn.

16 đội bị loại ở vòng bảng, phần lớn là những đội được hưởng lợi từ việc mở rộng, chủ yếu thuộc các khu vực yếu thế truyền thống như châu Á, Trung Mỹ-Bắc Mỹ và châu Đại Dương. Trong số 4 đội lần đầu tham dự World Cup, ngoại trừ Cape Verde, 3 đội còn lại (Curaçao, Jordan, Uzbekistan) đều bị loại; trong số 16 đội có thứ hạng thế giới thấp nhất trong 48 đội tham dự, có 10 đội bị loại. Các đội xếp cuối bảng như New Zealand (hạng 85), Haiti (hạng 83) và Curaçao (hạng 82) đều bị loại. Trong khi đó, các đội có thứ hạng thấp nhưng vượt qua vòng bảng như Ghana (73), Nam Phi (60), CHDC Congo (46) là những đội bóng truyền thống mạnh của châu Phi, thứ hạng không phản ánh đúng thực lực. Điều này cho thấy việc mở rộng World Cup về mặt cạnh tranh vẫn duy trì cơ bản cục diện thực lực truyền thống. Nói thẳng ra, mở rộng làm tăng sự sôi động, nhưng không làm hỏng chuyện của các “ông lớn”, ai cũng vui.

Ba chủ nhà mạnh nhất khu vực Trung Mỹ-Bắc Mỹ đều vượt qua vòng bảng, trong khi 3 đội vào được qua vòng loại đều bị loại. Cách đây 4 năm, ở World Cup 32 đội Qatar, 4 đội Trung Mỹ-Bắc Mỹ có 2 đội vào vòng 16. Châu Á có 9 đội tham dự, chỉ Nhật Bản và Australia đi tiếp, tỷ lệ bị loại lên tới 77,8%. Cách đây 4 năm, World Cup Qatar 32 đội có 6 đội châu Á tham dự, vẫn có Nhật, Hàn, Úc 3 đội vào vòng 16; việc mở rộng không mang lại nhiều đội đi tiếp hơn cho các châu lục yếu thế. Tỷ lệ bị loại cao của các đội Trung Mỹ-Bắc Mỹ và châu Á sau khi mở rộng chứng tỏ khoảng cách thực lực giữa đội hạng nhất và hạng nhì của hai châu lục này hoàn toàn không thay đổi do việc mở rộng.

Đối với hầu hết các đội được hưởng lợi từ việc mở rộng, 3 trận vòng bảng và tiền thưởng tham dự chính là lợi ích thực tế từ World Cup. Được tham gia vào lễ hội bóng đá toàn cầu đã là giá trị lớn nhất. Đòi hỏi họ tiến xa hơn nữa là không hợp lý về mặt xác suất, cũng không hợp lý về mặt “đạo đức”.

Việc mở rộng đã tăng phạm vi phủ sóng toàn cầu của World Cup. Lấy mốc 12 năm vắng mặt World Cup, kỳ World Cup này có thêm tới 18 đội “khuôn mặt mới”, cuối cùng 9 đội bị loại ở vòng bảng, xác suất hợp lý và cũng phù hợp quy luật thăng trầm thế hệ thực lực bóng đá. Điều duy nhất không thể thay đổi là so với thời đại 32 đội, các trận đấu mạnh-mạnh ở vòng bảng World Cup ít hơn, các trận có tỷ số lớn nhiều hơn. Các đội mạnh truyền thống có xác suất sớm giành vé đi tiếp cao hơn, nhiều trận cuối vòng trở thành những trận đấu có tính cạnh tranh thấp khi đội mạnh xoay vòng.

Cách đây 4 năm, 13 đội châu Âu tham dự đều xếp trên hạng 32, thấp nhất là hạng 26. Kỳ World Cup này, 16 đội châu Âu chỉ có 12 đội xếp trên hạng 32, 4 đội xếp dưới hạng 32, thấp nhất là hạng 64. 13/16 đội châu Âu vào vòng 32, tỷ lệ đi tiếp 81,2%. 6 đội Nam Mỹ tham dự có 5 đội vào vòng 32, tỷ lệ đi tiếp 83,3%. Uruguay là đội duy nhất bị loại, đó là bất ngờ rất nhỏ khi thủ môn mắc sai lầm dẫn đến thủng lưới trong cả 3 trận. Tỷ lệ bị loại thấp của các đội châu Âu và Nam Mỹ cho thấy việc mở rộng làm giảm độ khó đi tiếp cho các đội mạnh Âu Mỹ.

Sự suy giảm hàm lượng chất lượng của vòng bảng được thể hiện trực tiếp ở việc các đội mạnh hàng đầu dễ dàng đi tiếp hơn. Cách đây 4 năm, trong số 7 đội hạt giống truyền thống và Hà Lan (không phải hạt giống ở bảng A), chỉ có Pháp, Brazil và Bồ Đào Nha thắng liên tiếp hai vòng đầu; đội hạt giống Bỉ bị loại ở vòng bảng. 4 năm sau, tại World Cup Mỹ-Canada-Mexico, có tới 7 đội thắng liên tiếp ngay từ đầu và sớm giành vé đi tiếp trước một vòng. Ngoài ra, do 8 đội đứng thứ ba có thành tích tốt nhất cũng đi tiếp, sau vòng 2, các đội có 4 điểm như Canada, Thụy Sĩ, Brazil, Morocco, Hà Lan, Nhật Bản, Ai Cập, Tây Ban Nha, Áo, Bồ Đào Nha, Anh, Ghana... thực tế đã sớm đi tiếp. Với quy mô lớn các đội đã đi tiếp như vậy, nhiều trận đấu ở vòng 3 trở thành những trận đấu chiến lược thấp, thiếu động lực.

Do các đội hàng đầu bị phân bổ vào các bảng khác nhau, số trận đấu mạnh-mạnh ở vòng bảng giảm rõ rệt. Trong World Cup này, các trận đấu giữa các đội trong top 20 thế giới chỉ chiếm chưa đến 10% tổng số trận. Trong đó chỉ có một trận giữa các đội từng vô địch thế giới, và 8 ứng cử viên vô địch truyền thống không gặp nhau trận nào.

Hàm lượng chất lượng vòng bảng World Cup bị “pha loãng” còn thể hiện ở số trận có tỷ số lớn, chênh lệch rõ ràng tăng lên đáng kể. 72 trận vòng bảng World Cup Mỹ-Canada-Mexico có tới 15 trận một đội ghi từ 4 bàn trở lên, chiếm 20,8%. Cách đây 4 năm, 48 trận vòng bảng World Cup chỉ có 5 trận như vậy, tăng gấp 3 lần.

Nhưng tất cả những dữ liệu và bầu không khí “lễ hội” này sẽ dừng lại ngay sau khi vòng bảng kết thúc. Vòng 1/16 mới được thêm vào mang đến 16 trận loại trực tiếp nhiều hơn so với trước đây. Những trận đấu sinh tử căng thẳng, quyết liệt đến từng centimet mới là khu vực cốt lõi về mặt cạnh tranh sau khi mở rộng. Phía trước còn 32 trận đấu, mỗi trận đều là loại trực tiếp, gấp đôi số trận sinh tử so với thời đại 32 đội. Bạn đã sẵn sàng chưa?

Châu Phi, nơi số suất tham dự tăng gấp đôi, có 10 đội tham dự, chỉ có Tunisia bị loại vì thực lực yếu kèm nội bộ lục đục, 9 đội còn lại đều vào vòng 32, tỷ lệ đi tiếp lên tới 90%. Trong số 9 đội đi tiếp, chỉ có Nam Phi và Ai Cập có số lượng cầu thủ du học và nhập tịch ít, 7 đội còn lại, bao gồm cả đội đen tối Cape Verde, hầu như đều dựa vào các cầu thủ nhập tịch và du học đang thi đấu tại các giải đấu hàng đầu châu Âu để tạo nên thành tích. Không chỉ châu Phi, các đội như Curaçao, Haiti (Trung Mỹ-Bắc Mỹ), Iraq, Qatar, Australia (châu Á), New Zealand (châu Đại Dương) cũng đều nhờ vào cầu thủ nhập tịch từ châu Âu và cầu thủ du học ở châu Âu để hưởng lợi từ World Cup.

Trong World Cup này, có tới 853 cầu thủ đang thi đấu tại châu Âu, chiếm 68,5%. Mặc dù tỷ lệ này thấp hơn World Cup 2022 (72,6%), nhưng số lượng tăng thêm 250 người, nhiều hơn tổng số cầu thủ tăng thêm từ các giải đấu của 5 châu lục khác cộng lại là 83 người. Trong số 32 đội, ngoài 13 đội châu Âu, 19 đội không thuộc châu Âu còn lại có tới 299 cầu thủ đang thi đấu ở châu Âu, chiếm 35% tổng số cầu thủ châu Âu tại World Cup. Trong đó, Bờ Biển Ngà (25 người), CHDC Congo và Ghana (24 người), Nhật Bản/Senegal/Cape Verde (23 người), Argentina (19 người), Algeria (19 người), Australia (16 người) có số cầu thủ du học châu Âu vượt quá một nửa tổng số đội. Các đội lần đầu tiên trong lịch sử vào vòng loại trực tiếp như Bờ Biển Ngà, CHDC Congo, Cape Verde đều được hưởng lợi từ việc giải phóng “năng lực dư thừa” của các cầu thủ giải đấu châu Âu.

Với thành công của hầu hết các đội bóng yếu thế có thành phần cầu thủ châu Âu chiếm chủ đạo trong kỳ World Cup này, làn sóng nhập tịch và du học châu Âu trong tương lai, đặc biệt là nhập tịch cầu thủ từ các giải đấu châu Âu, chắc chắn sẽ ngày càng mạnh mẽ. “Năng lực dư thừa” của nhân tài bóng đá châu Âu cũng vì thế sẽ được giải phóng lớn hơn. Theo nghĩa này, các đội bóng ở các châu lục yếu thế truyền thống, nếu không theo kịp xu hướng này, trong ngắn hạn sẽ vẫn ở thế hoàn toàn bất lợi trong cạnh tranh.

Ý định ban đầu của FIFA là thông qua việc mở rộng để hỗ trợ đào tạo trẻ và nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng cho các quốc gia và vùng lãnh thổ yếu thế về bóng đá, nhưng ít nhất trong ngắn hạn, điều này lại khiến bóng đá châu Âu trở thành người hưởng lợi lớn nhất trên thực tế. Ảnh hưởng của các giải đấu châu Âu đối với World Cup cũng rất có thể sẽ ngày càng lớn hơn. Suy cho cùng, đào tạo trẻ không phải chuyện một sớm một chiều, nhưng nhập tịch hàng loạt cầu thủ giải đấu châu Âu là con đường tắt có thể nhanh chóng thành công.